Þegar grasrótin er úr plasti: Hvað er „gervigrasrót“?

Lýðræðið okkar byggir á því að fólk geti tekið sig saman, stofnað samtök og barist fyrir málefnum sem það hefur áhuga á. Við köllum þetta grasrótarhreyfingar, kraftinn sem kemur neðan frá, frá venjulegu fólki sem vill breytingar.

​En hvað gerist þegar hreyfing sem lítur út eins og sjálfsprottin alþýðuhreyfing er í raun hönnuð á dýrri auglýsingastofu og fjármögnuð af hagsmunaaðilum?

​Í almannatengslum er til alþjóðlegt heiti yfir þetta: Astroturfing. Á íslensku getum við kallað þetta gervigrasrót. Nafnið vísar í þekkt vörumerki gervigrass (AstroTurf), þetta á að líta út eins og ekta grasrót, en þegar betur er að gáð er þetta bara plast.

​Munurinn á alvöru og gervi

​Hvernig greinum við á milli ósvikins áhuga almennings og hannaðrar herferðar? Munurinn liggur nánast alltaf í því hvaðan drifkrafturinn kemur, kemur hann neðan frá eða ofan frá?

• ​Alvöru grasrót: Byrjar yfirleitt smátt. Þetta er fólk sem hittist á kaffihúsum, stofnar Facebook-hóp, mætir með heimalagaða borða á mótmæli og fjármagnar sig með dósasöfnun eða smærri framlögum frá félagsmönnum. Vefsíðurnar þeirra eru oft einfaldar og bera þess merki að áhugafólk hafi hannað þær í sjálfboðavinnu.
• ​Gervigrasrót (Astroturfing): Mætir nánast „fullvopnað“ til leiks á fyrsta degi. Vefsíðan er fagmannlega hönnuð og strúktúreruð, lógóið er hannað af fagmönnum, og það er strax byrjað að dæla tugum, jafnvel hundruðum þúsunda í kostnaðarsamar auglýsingaherferðir á samfélagsmiðlum. Lykilmennirnir eru oft þekkt áhrifafólk og/eða fagaðilar úr atvinnulífinu fremur en óþekktir áhugamenn.

​Hin fullkomna smuga: Hvernig peningarnir hverfa

​Eitt stærsta einkenni gervigrasrótar er hversu auðvelt er að fela fjármagnið sem er drifkrafturinn á bak við hana. Margir halda að það þurfi flókið leynimakk til, en raunin er sú að íslensk lög gera þetta sáraeinfalt.

​Á Íslandi gilda strangar reglur um hvaðan stjórnmálaflokkar mega fá peninga. Þeir mega til dæmis ekki taka við stórum styrkjum eða erlendu fjármagni. En þessar reglur gilda almennt ekki um venjuleg félagasamtök eða baráttuhópa.

​Ef stórfyrirtæki, erlendur hagsmunahópur eða ríkur einstaklingur vill setja fimm eða tíu milljónir króna í ákveðna herferð, þá getur hann bókstaflega gert það með því að millifæra eða nota greiðslukort á vefsíðu samtakanna. Vegna þess að almenn félög bera enga opinbera skyldu til að birta lista yfir styrktaraðila sína, veit enginn um það nema kannski stjórnin og bókarinn.

​Til að gera leikritið fullkomið setja svona samtök nánast alltaf upp „styrktarsíðu“ þar sem venjulegt fólk getur gefið 5.000 krónur og jafnvel meira. Þannig geta talsmennirnir mætt í fjölmiðla og sagt: „Við erum fjármögnuð af almenningi, sjáið söfnunina okkar!“, á meðan einn eða tveir bakhjarlar í bakherbergi geta í raun borgað 95% af öllum reikningunum.

​Hvernig getur þú spottað gervigrasrót?

​Það þarf ekki að vera tölvusnillingur til að taka eftir vísbendingum um að herferð sé stýrt að ofan. Hér eru þrjú einföld atriði til að hafa í huga:

1. ​Fylgdu andlitunum: Hverjir stýra samtökunum á bak við tjöldin (í Fyrirtækjaskrá)? Eru það óháðir borgarar, eða eru það sömu lögfræðingarnir, almannatenglarnir og forstjórarnir sem gæta hagsmuna stórfyrirtækja í sínu daglega starfi?
2. ​Skoðaðu taktinn: Byrjaði hreyfingin með suði og spurningum, eða mætti hún eins og tilbúin afurð á fyrsta degi, með dýr myndbönd, auglýsingafé og samræmdan boðskap þar sem talsmenn nánast endurtaka sömu möntrurnar?
3. ​Tæknilegu innviðirnir: Hversu dýr er framsetningin? Ef nýstofnuð samtök keyra herferð sem augljóslega kostar milljónir í uppsetningu og hönnun, þá er einhver að borga reikninginn. Er PR stofa að baki verkefninu?

​Málstaðurinn sjálfur, hvort sem fólk berst með eða á móti ákveðnum hlutum, á alltaf rétt á sér í frjálsri umræðu. En við eigum kröfu á því að fólk spili með opnum spilum. Þegar hagsmunaaðilar klæða sig í föt venjulegs fólks til að falsa almenningsálit, þá er það ekki grasrót. Það er gervigrasrót.