Ófrávíkjanlegur ótti við staðreyndir: Mogginn í hagsmunagæslu

Það er dásamlegt að fylgjast með íslenskri Evrópuumræðu. Hún er jafn áreiðanleg og rigning á þjóðhátíð. Formúlan bregst aldrei: Andstæðingar upplýsinga finna t.d. einhver orðaskipti á erlendu þingi, slíta þau rækilega úr samhengi, og mæta svo með stríðsfréttir í Morgunblaðinu um að dyrum ESB hafi endanlega verið skellt í lás og lyklinum hent út í hafsauga. Nýjasta útspilið í þessu leikhúsi fáránleikans er „stórfréttin" um að fiskveiðistefna ESB sé „ófrávíkjanleg“ af því að hollenskur ráðherra kinkaði kolli yfir augljósri spurningu. Við getum nánast heyrt andvarp léttis hjá ákveðnum hagsmunaaðilum, þeir fundu loksins „sönnunina“ fyrir því að það sé best að vita sem minnst.

​En þegar rýnt er í vinnubrögðin, leikstjórnina og raunverulegt regluverk ESB, kemur í ljós að þessi heimsendaspá er jafn innantóm og hún er kunnugleg.

​Leikritið í hollenska þinginu

​Sjálfsagt er að segja fréttir af því sem gerist á erlendum þingum, en alvöru blaðamennska mætti gjarnan innihalda samhengi. Þingmaðurinn sem spurði hollenska ráðherrann út í Ísland, Michiel Hoogeveen, er ekki bara einhver hlutlaus áhorfandi. Hann er harður Evrópusambandsandstæðingur og hans pólitísku hagsmunir liggja í því að sýna fram á að ESB sé ósveigjanlegt bákn.

​Þegar ráðherra í ESB-landi er spurður beint: „Verður nýtt aðildarríki að gangast undir sameiginlegu fiskveiðistefnuna?“ getur svarið formlega séð aldrei verið annað en „já“. Enginn ráðherra getur lýst því yfir að nýtt ríki þurfi ekki að fylgja lögum sambandsins. Að taka þetta eina svar og matreiða það sem endanlegan dóm yfir samningsmöguleikum Íslands er álíka gáfulegt og að halda því fram að fótboltalið mæti ekki til leiks af því að reglurnar séu „ófrávíkjanlegar“.

​Strámaðurinn um „fordæmalausar undanþágur“

​Gagnrýnendur og andstæðingar aðildarviðræðna kyrja gjarnan þann söng að það sé „staðföst trú“ okkar sem viljum ljúka viðræðum að Ísland muni fá fordæmalausar undanþágur frá reglum ESB. Þetta er klassískur strámaður sem búinn er til í þeim eina tilgangi að kveikja í honum.

​Það er enginn að biðja um að ESB afnemi regluverkið eða þurrki út heilu lagabálkana fyrir okkur. Það sem rætt er um í alvöru samningaviðræðum eru sérlausnir, aðlögunartímar og sértækar bókanir (protocols). ESB hefur margsinnis samið um slíkt við ný ríki sem búa við ríka landfræðilega eða efnahagslega sérstöðu. Möltu og Álandseyjum tókst það, og þær lausnir rúmast fullkomlega innan regluverks ESB.

​Regluverkið sem verndar okkur

​Það sem gleymist, líklega viljandi, í svona fréttaflutningi er að fiskveiðistefna ESB (CFP) inniheldur sjálf grundvallarreglu sem verndar íslenska hagsmuni. Sú regla heitir hlutfallslegur stöðugleiki (relative stability).

​Reglan kveður á um að veiðiheimildir innan sambandsins skuli byggjast á sögulegri veiðireynslu þjóða á viðkomandi miðum. Þar sem engin önnur ESB-ríki hafa sögulega veiðireynslu innan íslensku 200 mílna efnahagslögsögunnar, enda höfum við stjórnað henni sjálf og varið hana áratugum saman, þá tryggir regluverkið sjálft okkar hlut. Það þarf engar „undanþágur“ til að halda útlendum skipum frá miðunum okkar; reglan um hlutfallslegan stöðugleika sér um það.

​Goðsögnin um að „hlutfallslegum stöðugleika“ verði eytt á einni nóttu

​Þegar þessi rök eru færð fram grípa andstæðingar gjarnan til næstu varnarlínu: Að reglan um hlutfallslegan stöðugleika eigi sér enga stoð í sjálfum Lissabon-sáttmálanum. Hún sé einungis reglugerð og vinnuregla sem meirihluti ESB-ríkja gæti breytt eða afnumið hvenær sem er án aðkomu Íslands, þar sem neitunarvald gildi ekki í sjávarútvegsmálum.

​Þetta hljómar eins og lögfræðileg rökfærslufimi, en hún lýsir algjörri vanþekkingu á því hvernig ESB virkar í raun:

• ​Lagalegur stöðugleiki og dómafordæmi: Þótt reglan sé tæknilega útfærð í reglugerð, þá er hún ekki einhver handahófskennd vinnuregla sem hægt er að kasta út um gluggann á einum fundi. Evrópudómstóllinn hefur margsinnis staðfest lögmæti reglunnar og vísar til hennar sem grundvallarundirstöðu fiskveiðistefnunnar. Hún hvílir á lögmætum væntingum og eignarréttindum ríkja.
• ​Pólitískt sjálfsmorð fyrir stóru fiskveiðiþjóðirnar: Það er rétt að stundum heyrist gagnrýni á reglunu á vettvangi ESB, oftast frá ríkjum sem eiga litla sem enga sögulega reynslu en vilja komast í pottinn. En hverjir myndu tapa mest á því að afnema regluna? Það eru stærstu og valdamestu fiskveiðiþjóðir sambandsins: Spánverjar, Frakkar, Írar og Danir. Að halda því fram að ESB-ríki muni sameinast um að afnema þessa reglu er eins og að halda því fram að þau muni kjósa gegn eigin lífhagsmunum. Þau munu aldrei leyfa að hróplað sé í þeirra eigin kvóta.
• ​Aðildarsamningur er æðra regluverk: Í samningaviðræðum yrði reglan um hlutfallslegan stöðugleika auk þess negld niður í sjálfan aðildarsamninginn (Accession Treaty), sem er æðra regluverk en reglugerðir og nýtur verndar sem slíkur.

​Hvers vegna þessi ótti við upplýsingar?

​Þegar gögnin eru svona sérvalin og samhenginu sleppt, neyðist maður til að spyrja: Hvers vegna er svona ríkir hagsmunir hjá ákveðnum hópum og fjölmiðlum að loka umræðunni áður en hún byrjar? Hvers vegna má þjóðin ekki sjá raunverulegan samningstexta á borðinu?

​Svarið er einfalt: Óttinn við upplýsingar og hagsmunagæsla. Það er augljóslega miklu þægilegra að halda uppi skipulögðum hræðsluáróðri um erlend skip að ræna miðunum okkar heldur en að leyfa samningamönnum að vinna sína vinnu og sýna fram á hvernig sérstaða Íslands verður tryggð á pappír. Það gæti nefnilega farið svo illa að í ljós kæmi að hagsmunir okkar væru tryggðir. Og hvað ætla andstæðingarnir þá að nota til að hræða okkur? Spennandi og upplýst framtíðarsýn? Varla. Ljúkum þessum viðræðum, sækjum samninginn og leyfum þjóðinni að dæma út frá staðreyndum en ekki pantaðri hræðslumatreiðslu frá kaffistofunni á Hádegismóum.