Listin að ljúga með vott af sannleika og skráargatshagfræði að vopni

​Það er ákveðin huggun í því að vita að í heimi þar sem allt breytist, loftslagið hlýnar og tæknin flýgur áfram á hraða ljóssins, þá vitum við hvar við höfum suma hluti. Jörðin snýst um möndul sinn, skattaskjólin geyma sitt, og andstæðingar Evrópusambandsins og þess að fara í samningaviðræður um inngöngu sitja einhvers staðar sveittir við lyklaborðið og tína til rúsínur úr efnahagslegum kökum af dásamlegri natni.

​Í upplýstri umræðu dagsins í dag er nefnilega sjaldan dregið fram hreinræktað, ferskt bull sem hægt er að afsanna með einu gúgli á fimm sekúndum. Nei, ónei, listgreinin hefur þróast. Nýjasta vopnið í vopnabúri andstæðinga ESB er það sem í rökfræði er á ensku kallað „paltering“, eða listin að afvegaleiða fólk með því að nota tæknilega réttar staðreyndir, snúa upp á þær með sérvalinni orðræðu, og landa svo stórfenglega fáránlegum niðurstöðum.

​Formúlan er sáraeinföld: Þú tekur pínulítinn punkt, skoðar hann með öðru auganu í gegnum skráargat, hunsar heilt fjall af gögnum sem stendur beint við hlið þér, og vonar innilega að enginn taki eftir því.

​Manni til skemmtunar og upplýsingar er tilvalið að skoða hvernig þessi snilldartækni virkar ef við yfirfærum hana á hversdagslega hluti:

​1. Bananasamsærið

• ​Staðreyndin: Allir Íslendingar sem greindust með alvarlega sjúkdóma í fyrra höfðu neytt matvæla sem innihalda kalíum (eins og banana) á ævi sinni.
• ​Orðræðan: Hvað eru stjórnvöld að fela? Gögnin ljúga ekki: 100% þeirra sem veikjast alvarlega eiga það sameiginlegt að hafa innbyrt þetta stórhættulega frumefni. Samt ganga neytendur óáreittir um búðir og kaupa þetta ofan í saklaus börn á meðan elítan þegir!
• ​Raunveruleikinn: Jú, tölfræðin er rétt. En til þess að búa til þessa hræðslusögu þarftu meðvitað að hunsa það gagnafjall að kalíum er lífsnauðsynlegt næringarefni sem finnst í nánast öllu og að mannslíkaminn starfar hreinlega ekki án þess.

​2. Slökkviliðsglæpurinn

• ​Staðreyndin: Það er óumdeilt tölfræðilegt samhengi á milli stærðar húsbruna og fjölda slökkvibíla á staðnum. Þar sem brunatjón er mest, þar eru flestir slökkvibílar.
• ​Orðræðan: Við verðum að þora að ræða fílinn í stofunni: Af hverju mæta þessir rauðu bílar alltaf þegar skaðinn er mestur? Gögnin sýna skýrt að eftir því sem fleiri slökkvibílar mæta, þeim mun meira eyðileggst húsið. Það þarf að rannsaka hagsmuni slökkviliðsins í þessum brunaútgjöldum!
• ​Raunveruleikinn: Orsök og afleiðingu er snúið algjörlega á hvolf til að verja ákveðna heimsmynd, á meðan því gagnafjalli er mokað undir teppið að það er eldurinn sem brennir húsið, ekki fólkið með slöngurnar.

​Hvernig landar þetta „Nei-inu“

​Ef einhverjum skyldi nú detta í hug að finnast þessi dæmi vera fullkomlega út úr kú, þá er það vegna þess að þau eru það. En þetta er sama leikritið og við sjáum daglega í ESB-umræðunni á Íslandi.

​Tökum sem dæmi Svíþjóð árið 1995. Andstæðingar ESB mæta stoltir með sína prósentufimleika og segja: „Svíar lækkuðu virðisaukaskatt á matvæli sama dag og þeir gengu inn, þannig að tollalækkanirnar skiptu engu máli!“

​Þetta er tæknilega rétt með VSK-inn. En þarna er verið að horfa svo stíft í gegnum skráargatið að fólk fær gláku. Til þess að komast að þessari niðurstöðu verður nefnilega að hunsa heilt fjall af rannsóknum sænsku samkeppnisstofnunarinnar sem sýna að það var einmitt afnám tollanna, opnun markaðarins og innkoma nýrra verslunarkeðja sem brutu upp sænsku fákeppnina og héldu matarverðinu lágu til frambúðar. VSK-breytingin var gerð vegna inngöngunnar, en orðræðunni er snúið þannig að hún eigi að afsanna ávinninginn af ESB.

Sama gildir um Króatíu og evrunna. Þá er dregið fram að kaffibolli í Zagreb hafi hækkað um einhverjar prósentur vorið 2023, og það sé evran sem hafi valdið einhverskonar „dýrtíðarvíti“. Aftur er hvolft úr rúsínuboxinu á meðan heilt fjall af gögnum Eurostat er falið, gögnum sem sýna að heildarmatarverð í Króatíu er enn þann dag í dag undir meðaltali Evrópusambandsins (lækkun matarverðs var ekki markmið Króata við inngöngu í ESB), og að alþjóðlega verðbólguskotið á þessum tíma dundi yfir alla heimsbyggðina vegna stríðsins í Úkraínu en ekki vegna evrunnar. En stærsta rúsínan sem andstæðingar fela í þessu dæmi er tímalínan sjálf: Króatar gengu í ESB árið 2013 en tóku ekki upp evruna fyrr en áratug síðar, árið 2023. Gríðarlegur hluti af efnahagslegum ávinningi inngöngunnar hafði því þegar átt sér stað á þeim tíu árum sem á undan gengu, sem er einmitt dásamlegur hluti af gagnafjallinu góða sem á að fela fyrir fólki.

Fullveldisglýjan og hollenska dýrtíðin

​En skemmtilegasta rökfræðilega skammhlaupið á sér stað þegar andstæðingar reyna að halda tveimur algjörlega andstæðum hræðsluáróðri í höfðinu á sama tíma.

​Þegar rætt er um fullveldið er Evrópusambandinu lýst sem valdagráðugu bákni sem mun mergsúga íslenska ríkið, taka af okkur öll völd og stýra samfélaginu okkar ofan frá Brussel. En um leið og umræðan snýst um budduna og matarverð, mæta sömu aðilar og benda á hátt verðlag í Hollandi eða Danmörku og segja með þungum svip: „Sjáðu, þar er dýrt að lifa, matarverð á Íslandi gæti bara hækkað við inngöngu og orðið eins og þar!“

​Hér fær skráargatstæknin að njóta sín í botn. Með þessari röksemd viðurkenna andstæðingar nefnilega óviljandi að aðildarríki ESB hafa gríðarlegt frelsi og völd til að móta sitt eigið samfélag. Landbúnaðar-, skatta- og verðlagsveruleiki Hollands stjórnast nefnilega af hollenskum ákvörðunum, háu launastigi og þeirri staðreynd að þar búa yfir 17 milljónir manna á mjög þéttbýlum bletti með mikin kaupmátt, en ekki af því að landið sé í ESB.

​Að halda því fram að matarkarfa á Íslandi (sem er sú dýrasta í Evrópu og kyrfilega vernduð með hæstu tollum á byggðu bóli) muni hækka þegar tollarnir eru felldir úr gildi, krefst mikilla loftfimleika í sjálfsblekkingu. Gögn Eurostat sýna svart á hvítu að matur í Hollandi er talsvert ódýrari en hér heima. En með því að einangra eitt af dýrustu dæmum sem þeir finna í Evrópu, tekst þeim að snúa orðræðunni þannig upp að ESB sé sökudólgurinn, á meðan gagnafjallið um íslenska tollamúra er skilið eftir í skugganum.

​Umkvörtunin og fórnarlambshönnunin

​Skýrasta dæmið um þessa nálgun má sjá í nýlegri grein á Vísi sem ber hinn sérhannaða titil „Af hverju má ekki segja nei?“. Hún er hálfgerð rannsóknarritgerð í því hvernig á að ræða allt annað en það sem málið snýst um. Þegar andstæðingar ESB eiga nefnilega fá rök eftir gegn gagnafjallinu um íslenskt vaxtastig eða okurtolla, þá er gripið til þess ráðs að kvarta yfir því að þeir „megi ekki“ segja nei án þess að einhver vondur ESB-sinni bendi á að þeir geti haft rangt fyrir sér í einhverju.

​Í stað þess að svara því hvers vegna íslensk heimili eigi að búa við margfaldan húsnæðiskostnað á við nágrannaþjóðirnar, er umræðunni snúið upp í sárindi yfir því að andstæðingar séu kallaðir einangrunarsinnar eða að rök þeirra séu dregin í efa. Þetta er ósköp þægilegt orðræðuvopn: Ef þú getur ekki varið málstaðinn þinn með rökum, þá ferðu bara í fórnarlambsbúninginn og heldur því fram að það sé verið að leggja þig í einelti með staðreyndum.

Það má nefnilega segja nei eins og fólk lystir. En í efnahagslegum raunveruleika fylgja því afleiðingar. Með því að segja nei við ESB-viðræðum ertu nefnilega sjálfkrafa að segja hávært já við áframhaldandi okurvöxtum, verðbólgu og dýrustu matarkörfu í Evrópu. Það er raunverulega valið sem blasir við neytendum, en því vali er þægilega eytt út úr jöfnunni með sérhönnuðum pistlum um hvað umræðan sé ósanngjörn og vond við þá sem vilja bara fá að pexa í friði.

​Sálfræði tætta fánans á Hádegismóum

​Þessi örvæntingarfulla leit að neikvæðri orðræðu birtist þó einna skemmtilegast í myndskreytingum ákveðinna fjölmiðla á borð við Morgunblaðið og systurmiðlinum mbl.is. Það er hrein unun að fylgjast með hversu ötullega stafræna myndasafn Hádegismóa er nýtt þegar kemur að Evrópumálum.

Hvort sem verið er að flytja fréttir af minnkandi verðbólgu, tæknilegum reglugerðum eða hreinlega því að vorið sé komið í Brussel, þá virðist það vera brot á ritstjórnarstefnu Hádegismóa að birta mynd af venjulegum, hreinum Evrópufána. Nei, fáninn á myndinni verður helst að vera tættur, skítugur, rifinn í ræmur og hangandi á einni hálfbrotinni stöng í jökulstormi í miðri auðn. Maður fær á tilfinninguna að ljósmyndarar mbl.is eyði vinnutíma sínum í að aka um Evrópu leitandi að fánum sem hafa dregist aftan í vörubílum í sex mánuði, bara til að eiga réttu sálfræðilegu skreytinguna við frétt um evrópska vaxtalækkun.

​Þetta er sjónræn útgáfa af skráargatshagfræðinni. Ef þú getur ekki sýnt fram á efnahagslegt hrun með rökum, þá geturðu allavega reynt að hanna það sálfræðilega í undirmeðvitund lesandans með því að sýna honum tætta fána þegar orðið „Evrópa“ er nefnt. Það vantar bara að fréttirnar séu prentaðar á skítugan pappír til að undirstrika hversu rosalega ömurlegt allt sé á meginlandinu.

​Horfum á fjallið, ekki rúsínuna

​Það er lágmarkskrafa í málefnalegri umræðu að fólk standi frammi fyrir heildarmyndinni. Þegar andstæðingar ESB mæta með einangraðar prósentutölur, handvalda kaffibolla, fórnarlambsgreinar eða tætta fána, þá er þeirra markmið ekki endilega að að upplýsa fólk. Það er verið að reyna að fela gagnafjallið.

​Og hvað er í því gagnafjalli? Þar eru tölurnar sem sýna að íslensk heimili borga milljarða á milljarða ofan í krónuálag, okurvexti og einhverja hæstu matartolla á byggðu bóli, svo eitthvað sé nefnt. Jafnvel hörðustu andstæðingar ESB hafa óviljandi viðurkennt í umræðunni að tollaafnám eitt og sér myndi líklega lækka matarverð hér um 5–8% nánast frá degi til dags. Það eitt og sér þýðir 11 til 17 milljarða króna sparnað fyrir samfélagið á ári hverju, og þá erum við ekki einu sinni byrjuð að reikna út stjarnfræðilega kostnaðinn við okurvextina á lánum almennings og fyrirtækja sem krónunni fylgja.

​Að teygja örlítið dæmi til að bjarga „nei-inu“ á meðan heilt fjall af efnahagslegum staðreyndum og opinberum gögnum er falið, eru ekki eðlileg skoðanaskipti. Það er meðvituð tilraun til að halda íslenskum neytendum í myrkrinu svo fákeppni og tollamúrar fái að standa óáreittir áfram, á meðan við neyðumst til að dást að tætta fánanum og finna til með meinta fórnarlambinu.

Næst þegar einhver mætir með pínulítinn handvalinn punkt úr skráargatinu sínu og fer að kvarta yfir vondri umræðu eða fórnarlambsvæðingu umræðunnar, skaltu ekki eyða tíma í að spyrja hvort talan sé rétt. Horfðu frekar fram hjá rúsínunni og spyrðu beint: Hvaða risastóra gagnafjall um íslenska okurvexti, tollamúra eða annað er verið að moka undir teppið hinum megin við skráargatið?