Hver heldur um hljóðnemann í Evrópuumræðunni?

​​Gervigrasrót í skugga hagsmuna.

Þegar stór mál eins og hugsanleg aðild Íslands að Evrópusambandinu ber á góma, fyllast miðlar fljótt af greinum allskyns sérfræðinga, viðvörunum og þungum röksemdafærslum. Við fyrstu sýn virðist þetta vera lífleg og lýðræðisleg rökræða sjálfstæðra álitsgjafa. En ef við stígum skref aftur og spyrjum klassískrar spurningar stjórnmálanna, Cui bono? eða hver hagnast?, fer að teiknast upp mynd af skipulögðu kerfi hagsmunagæslu frekar en tilviljanakenndri grasrótarbaráttu, stundum nefnd gervigrasrót (e. astroturf).

​Kerfið á bak við raddirnar

​Andstaða við ESB á Íslandi er ekki síst drifin áfram af öflugum atvinnugreinum sem telja hag sínum best borgið í skjóli núverandi kerfis. Hér er ekki um að ræða „vont fólk“ í dulargervi, heldur kerfislæga hagsmuni þar sem fjármunir og málflutningur haldast í hendur.

​Íslenskur landbúnaður og sjávarútvegur starfa í umhverfi þar sem séríslensk lög, tollvernd og auðlindastýring eru undirstöður rekstrarins eins og hann er í dag. Fyrir þessar greinar er Evrópusambandið ekki bara pólitísk spurning, heldur getur talist ógn við viðskiptamódel sem byggir á lokuðu kerfi. Þess vegna getur það virst eðlilegt, út frá þeirra bæjardyrum séð, að verja miklum fjármunum í að hafa áhrif á almenningsálitið.

​Hringrás hagsmunanna

​Það sem við sjáum í opinberri umræðu er lokastigið í langri keðju. Hún byrjar hjá hagsmunasamtökum sem fjármagna hugveitur, félagasamtök og sérvalda sérfræðinga. Þessir aðilar framleiða svo efni, skýrslur, greinar og samfélagsmiðlaherferðir, sem fær ómældan prósentuhlut í ákveðnum fjölmiðlum, oft þeim sömu og eru í eigu eða undir áhrifum sömu hagsmunaaðila.

​Þannig verður til bergmálshellir þar sem sömu rökunum er rúllað áfram, klæddum í búning „sjálfstæðra greininga“. Þegar sömu andlitin birtast aftur og aftur sem álitsgjafar, er mikilvægt að spyrja: Er þetta rannsakandi sem leitar sannleikans, eða er þetta talsmaður sem gætir hagsmuna þeirra sem halda á veskinu fyrir ákveðinn vettvang?

​Fullveldið sem vörumerki

​Ein áhrifaríkasta aðferðin í þessari hagsmunagæslu er að tengja fjárhagslega sérhagsmuni við stór og göfug hugtök eins og fullveldi og sjálfstæði. Með því að gera umræðuna tilfinningalega og þjóðernislega, fer hún oft að fjarlægjast raunverulega rökræðu um staðreyndir.

​Raunverulega spurningin sem við ættum að spyrja er þessi: Ef við flytjum einhver völd frá Íslandi til Brussel, erum við þá að missa völd þjóðarinnar, eða erum við að færa hluta valdanna frá litlum, lokuðum hagsmunahópum yfir í gagnsærra, alþjóðlegt reglugerðarverk? Getur verið að andstaðan snúist minna um „fullveldi þjóðarinnar“ og meira um „fullveldi kvótans“ eða „fullveldi tollmúranna“?

​Gagnsæi er eina svarið

​Lýðræðisleg umræða krefst þess að við vitum hver mælir hvað og hversvegna. Það er ekkert athugavert við að fólk berjist fyrir sínum hagsmunum, en það er nauðsynlegt að almenningur átti sig á hvenær verið er að reka auglýsingaherferð undir yfirskini skoðanagreina einstaklinga.

​Næst þegar þú lest tilfinningaþrungna grein um hættuna af erlendu valdi, skaltu hugsa um möguleg hagsmunatengsl. Ekki bara það sem stendur á blaðinu, heldur það sem stendur á bak við greinarhöfundinn. Í heimi hagsmunanna er nefnilega sjaldnast talað af hreinni ástríðu einni saman, oft er einhver sem borgar fyrir undirskriftina.