Dýrkeyptur stöðugleiki: Hvað býr að baki minnkandi gengisflökti krónunnar?

Í umræðunni um íslenska peningamálastefnu hefur lengi verið litið á gengi krónunnar sem eins konar hitamæli á efnahagslífið, mæli sem hefur sögulega átt það til að hristast all hressilega þegar gefur á bátinn. Undanfarin ár hefur hins vegar borið við nýjan tón. Margir hafa rekið augun í að daglegt og mánaðarlegt gengisflökt krónunnar hefur verið óvenju lítið í sögulegu samhengi. Á köflum hefur gengi hennar gagnvart evru breyst minna en innbyrðis gengi stærstu gjaldmiðla heims, líkt og evrunnar og dollarans.

​Þessi þróun kann að koma á óvart þegar litið er til þess að íslenska hagkerfið hefur gengið í gegnum verulegar áskoranir undanfarið, þar á meðal heimsfaraldur, verðbólguskot og náttúruhamfarir á Reykjanesskaga. Hvernig stendur á því að örgjaldmiðillinn sýnir þetta mikla seiglu?

​Svarið liggur ekki í því að krónan sé í eðli sínu orðin traustari akkerismynt en stóru gjaldmiðlarnir, heldur í meðvituðum breytingum á því hvernig henni er stýrt. Þessi stöðugleiki er hins vegar ekki ókeypis.

​Uppskriftin að stýrðum stöðugleika

​Ef sögulega „laufblaðið í vindi“ hefur breyst í stöðugri skútu, þá má rekja það til fjögurra meginstoða:

• ​Stýrt flot og virk inngrip: Eftir afnám gjaldeyrishaftanna breytti Seðlabanki Íslands um takt. Í stað þess að leyfa krónunni að fljóta algjörlega frjálsri hefur bankinn beitt gjaldeyrisforða sínum af miklum krafti til að jafna út daglegan óróa. Þegar stórir atburðir eiga sér stað, mætir Seðlabankinn flæðinu á markaðnum með því að selja eða kaupa gjaldeyri eftir þörfum. Krónan hreyfist enn, en bankinn virkar sem dempari sem klippir verstu toppana og dýpstu dalina af línunni.
• ​Samráð og takmarkanir lífeyrissjóða: Lífeyrissjóðirnir eru stærstu innlendu fjárfestarnir og gjaldeyriskaup þeirra geta haft gríðarleg áhrif á gengið. Seðlabankinn hefur komið á virku samráði við sjóðina og á óvissutímum hefur verið samið um tímabundið hlé á erlendum fjárfestingum þeirra. Þetta dregur úr hættunni á að innlent fjármagn leiti út samtímis því að þjóðarbúið verður fyrir höggi.
• ​Sterkari undirstöður og raunverulegt gjaldeyrisflæði: Ólíkt árunum fyrir fjármálahrunið er gengi krónunnar í dag drifið áfram af raunverulegum útflutningstekjum fremur en erlendri lánatöku. Sterk staða ferðaþjónustu (sem var varla til í núverandi mynd fyrir hrun), sjávarútvegs og tæknigeira hefur tryggt stöðugt flæði gjaldeyris inn í hagkerfið.
• ​Varnargarður hárra vaxta: Til að kveða niður verðbólgu hefur Seðlabankinn haldið stýrivöxtum háum. Þetta háa vaxtastig gerir það dýrt fyrir alþjóðlega fjárfesta eða spákaupmenn að taka stöðu gegn krónunni (svokallað shorting), sem styður enn frekar við gengið.

​Hvað kostar þessi „stöðugleiki"?

​Þótt lítið gengisflökt skapi fyrirsjáanleika fyrir innflutnings- og útflutningsfyrirtæki og verndi kaupmátt almennings gegn skyndilegum áföllum, þá fylgir þessu kerfi verulegur fórnarkostnaður sem sjaldnar er ræddur.

​1. Bindihlutfall og fórnarkostnaður gjaldeyrisforðans

​Til þess að geta gripið inn í á gjaldeyrismarkaði þarf Seðlabankinn að eiga gríðarlegan forða af erlendum gjaldmiðlum. Þessi forði nemur mörg hundruð milljörðum króna. Fórnarkostnaðurinn við að eiga þetta fé liggur í því að það er bundið í öruggum, erlendum ríkisskuldabréfum sem bera tiltölulega lága vexti. Þetta eru fjármunir sem þjóðarbúið gæti annars nýtt í arðbærari fjárfestingar, innviðauppbyggingu eða niðurgreiðslu dýrari skulda.

​2. Vaxtabyrðin og áhrifin á heimilin

​Til að fjármagna og viðhalda þessum mikla forða, og til að halda fjármagni inni í landinu, þarf Seðlabankinn að beita háum vöxtum. Þessir sömu háu vextir leggjast með miklum þunga á íslensk heimili og fyrirtæki í formi hárra afborgana af lánum. Þannig má færa rök fyrir því að hluti af verðinu fyrir stöðugt gengi sé greiddur beint af íslenskum lántakendum.

​3. Skert sjálfvirkt aðlögunarhæfni

​Ein helsta röksemdin fyrir sjálfstæðum gjaldmiðli hefur jafnan verið sú að hann virki sem sjálfvirkur öryggisventill. Í kreppu á gengið að falla, sem gerir útflutningsgreinar samkeppnishæfari og dregur úr innflutningi, sem hjálpar hagkerfinu að rétta úr kútnum. Með því að frysta gengið með inngripum er slökkt á þessum sjálfvirka ventli. Ef genginu er haldið of háu með eyðslu á gjaldeyrisforða getur það skaðað samkeppnisstöðu útflutningsgreina til lengri tíma litið.

​Samantekt

​Sá stöðugleiki sem við höfum séð á gengi krónunnar undanfarin ár er ekki merki um að hún hafi breyst í alþjóðlega akkerismynt. Hann er afrakstur mjög dýrrar og meðvituðrar „gjörgæslu“ Seðlabankans.

​Inngripin hafa sannað gildi sitt við að verja efnahaginn fyrir skammtímaáfalli, en þau breyta ekki hinu stóra samhengi: Að viðhalda stöðugleika í kringum örgjaldmiðil krefst miklu meiri tilkostnaðar, hærri vaxta og stærri varasjóða en þekkist hjá stærri myntsamfélögum. Spurningin sem eftir stendur er hversu lengi þjóðarbúið vill eða getur greitt það verð.