Af skáldskapargyðjum og listinni að sá efasemdum

Það þarf ákveðna listræna hæfileika til að stunda pólitískan hræðsluáróður. Þú getur ekki bara sagt að hlutirnir verði slæmir sí svona; þú verður að gæða óttann lífi, búa til persónur og leikendur, og blanda helst saklausum börnum inn í söguna. Íslenskir andstæðingar ESB-aðildar hafa lengi litið á sig sem varðmenn þjóðarinnar, en þegar rýnt er í málflutning sumra þeirra kemur í ljós að þau starfa helst sem hirðskáld upplýsingaóreiðu.

​Þessi skáldskapur er nefnilega ekki saklaus dægradvöl. Hann er meðvitað vopn. Aðferðafræðin sem sumir af háværustu nei-sinnunum nota minnir um margt á þá taktík sem tóbaksiðnaðurinn fullkomnaði á síðustu öld: Það þarf ekki að sanna neitt, það þarf bara að sá efasemdum og búa til nógu mikinn hávaða til að fólk haldi að raunverulegar staðreyndir séu umdeilanlegar.

​Það er engin tilviljun að helstu talsmenn þessarar upplýsingaóreiðu gegn Evrópusambandinu séu sum hver sömu aðilar og fólk þekkir úr umræðunni um loftslagsmálin, þar sem þau stunda sömu tegund afneitunar og sáningu efasemda. Handritið er það sama í báðum málaflokkum: Ef vísindin, gögnin og staðreyndirnar passa ekki við hugmyndafræðina, þá er hreinlega skáldað í eyðurnar til að hafa áhrif á umræðuna og þyrla upp ótta.

​Hér er stutt yfirferð yfir helstu meistaraverk þeirra í flokknum „skipulögð upplýsingaóreiða“ (ekki tæmandi listi).

​550 milljarða reikningurinn og „börnin okkar“

​Nýjasta útspilið á Facebook er stjarnfræðilegt reikningsdæmi úr smiðju Frosta Sigurjónssonar, þar sem fullyrt er að íslensk börn muni sjálfkrafa erfa 550 milljarða króna reikning vegna COVID-lána og framtíðaráforma ESB.

• ​Raunveruleikinn: Ísland tók engan þátt í COVID-neyðaraðstoð ESB og ný ríki borga einfaldlega ekki fyrir liðna pakka sem þau nutu ekki góðs af. Þessi endurgreiðsla á auk þess að dreifast á 30 ár á vettvangi sambandsins. Að búa til risastóran gíróseðil, skella honum á íslenskan ríkissjóð í huganum og nota börn sem tilfinningalega skjaldborg er klassísk upplýsingaóreiða af verstu sort.

​Ímyndaða herskyldan og íslensku strákarnir okkar

​Eitt lífseigasta ævintýrið er að við inngöngu í ESB verði íslenskir unglingar skráðir í Evrópuher og sendir á vígvelli fjarri heimalandinu.

• ​Raunveruleikinn: ESB er ekki hernaðarbandalag og hefur engan lagalegan grundvöll til að skylda nokkurn mann í herinn. Ríki eins og Írland, Austurríki og Malta eru í ESB verandi hlutlaus ríki og eru ekki einu sinni í NATO. Ef ESB gæti neytt ríki til herskyldu, væru þessi lönd varla búin að vera þarna í áratugi í mikilli sátt.

​„Tapað fullveldi“ (En hvað með Danmörku?)

​Það er vinsæll tónn að innganga þýði að Ísland hætti að vera sjálfstætt ríki og verði „fylki í stórríki“ þar sem öllu sé stjórnað frá Brussel.

• ​Raunveruleikinn: Ef ESB-aðild þýðir að ríki glati fullveldi sínu, þá hljóta lönd eins og Danmörk, Frakkland, Ítalía og Spánn að teljast nýlendur eða leppríki í dag. Sannleikurinn er sá að þessi ríki ráða sínum eigin málum, stjórnarskrá og innri uppbyggingu. Raunverulegt fullveldi í nútímanum snýst um að eiga sæti við borðið þar sem ákvarðanirnar eru teknar – ekki að sitja úti í horni og innleiða reglurnar athugasemdalaust í gegnum EES-samninginn eins og við gerum í dag.

​Sögusagnir um „hnignun Evrópu“

​Nei-sinnar elska að dæla út línuritum sem sýna að hlutfall ESB af landsframleiðslu heimsins fari minnkandi og hafi gert það síðan í kringum 1990. Úr þessu er smíðuð sú saga að Evrópa sé sökkvandi fley.

• ​Raunveruleikinn: Þetta er dæmigerð misnotkun á tölfræði. Þessi breyting verður ekki vegna þess að Evrópa sé að verða fátækari, hún hefur þvert á móti vaxið jafnt og þétt. Ástæðan er einfaldlega sú að risaveldi eins og Kína og Indland hafa gengið í gegnum fordæmalausa iðnvæðingu og lyft hundruðum milljóna manna úr fátækt á síðustu áratugum. Að búa til kenningu um „hrun Evrópu“ byggða á því að efnahagur Asíu sé að taka stærri bita af kökunni er álíka gáfulegt og að halda því fram að þú sért að minnka vegna þess að strákurinn í næsta húsi er að stækka meira.

​Vextir munu ekki lækka og matvæli munu hækka

​Hér dregur skáldskapargyðjan upp dökka mynd af efnahagslegu hruni þar sem evran breytir engu um vaxtastig og matur muni jafnvel hækka við opnun markaða.

• ​Raunveruleikinn: Það þarf að viðhafa alveg sérstaka efnahagslega fimleika til að halda því fram að vaxtastig á Íslandi myndi ekki breytast við það að kveðja krónuna og taka upp gjaldmiðil sem tryggir stöðugleika. Sömuleiðis er fullyrðingin um hærra matarverð fáránleg í ljósi þess að afnám innflutningstolla og aukin samkeppni myndi brjóta upp þá fákeppni sem gerir íslenskar matvörubúðir að þeim dýrustu í Evrópu.

​6. „Ávinningurinn er nánast enginn“

​Lokatónninn er yfirleitt sá að þetta sé bara vesen og enginn gróði fyrir venjulegt fólk.

• ​Raunveruleikinn: Afnám gengisáhættu, lægri vextir til frambúðar fyrir heimili og fyrirtæki, tollfrjáls aðgangur fyrir okkar afurðir, mögulega milljarðar í rannsóknar- og nýsköpunarsjóði, og raunverulegt atkvæði um þær reglur sem við neyðumst samt til að innleiða að stórum hluta í dag. Að kalla það „lítinn sem engan“ ávinning krefst þess að maður loki augunum fyrir raunverulegum hagsmunum íslensks almennings.

​Það má alveg gagnrýna ESB á vitsmunalegan hátt

​Aðalatriðið í þessu öllu saman er þetta: Það er fullkomlega eðlilegt og hollt að fólk hafi ólíkar skoðanir á ESB-aðild. Það er hægt að færa fram gild og málefnaleg rök gegn aðild Íslands. Við getum rætt flókna hagsmuni í sjávarútvegi, við getum rætt skriffinnskuna í Brussel, eða hvernig regluverkið hentar litlu samfélagi. Það er ekki allt jákvætt inni í ESB og það er sjálfsagt mál að takast á um það.

​En það er risastór munur á pólitísku hagsmunamati og hreinum uppspuna. Þegar sumir af háværustu andstæðingum aðildar neita að taka þátt í málefnalegri umræðu og velja þess í stað að dæla út skáldverkum, þá eru þeir að sýna íslenskum kjósendum vanvirðingu.

​Á endanum stendur maður frammi fyrir spurningu sem erfitt er að svara: Hvort er verra, að þessi upplýsingaóreiða spretti af hreinni vankunnáttu þeirra sem henni dreifa, s.s. að þau trúi ruglinu í alvörunni sjálf, eða að þau búi yfir nægri kunnáttu og útsjónarsemi til að setja málin vísvitandi svona upp til þess eins að blekkja og hræða almenning?

​Hvorugt svarið er traustvekjandi.

​Við eigum heimtingu á því að ræða framtíð Íslands á grundvelli staðreynda, bæði kostina og gallana, en ekki á grundvelli hræðslusagna sem eiga meira skylt við iðnað efans en raunveruleg stjórnmál.